Ceren
New member
Dünyada Kaç Tane Nobel Ödülü Var? Sayının Arkasındaki İlginç Hikâye
Nobel Ödülü deyince çoğumuzun aklına hemen bilim insanları, yazarlar, barış aktivistleri ve Stockholm'deki o meşhur tören geliyor. Fakat geçenlerde “Dünyada bugüne kadar kaç tane Nobel Ödülü verildi?” sorusunu biraz daha ciddi düşününce, aslında cevabın ilk bakışta göründüğünden daha karmaşık olduğunu fark ettim. Çünkü burada “kaç Nobel Ödülü var?” derken ödül kategorilerini mi, bugüne kadar verilen ödül sayılarını mı, yoksa ödülü alan insan ve kuruluşların toplamını mı kastediyoruz?
2025 ödüllerinin de tamamlanmasıyla birlikte resmi Nobel kayıtlarına göre 1901-2025 arasında Nobel Ödülleri ile Alfred Nobel'in anısına verilen Ekonomi Bilimleri Ödülü toplam 633 kez verildi. Bu ödüller toplam 1.026 kişi ve kuruluşu ödüllendirdi. Ancak tekrar ödül alanlar nedeniyle benzersiz kişi sayısı 990, kuruluş sayısı ise 28 olarak hesaplanıyor. Nobel Ödülleri+1
Yani kısa cevap: 2025 sonu itibarıyla toplam 633 Nobel ödülü verildi.
Ama bence asıl ilginç olan sayıdan çok, bu 633 ödülün bize son 125 yılın bilim, kültür, siyaset ve insanlık anlayışı hakkında ne söylediği.
Nobel Ödülü Aslında Kaç Kategoriden Oluşuyor?
Bugün Nobel denildiğinde karşımıza 6 kategori çıkıyor:
- Fizik
- Kimya
- Fizyoloji veya Tıp
- Edebiyat
- Barış
- Ekonomi Bilimleri
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var. İlk beş kategori Alfred Nobel'in kendi vasiyetinde bulunuyordu. Ekonomi Bilimleri Ödülü ise Nobel'in 1896'daki ölümünden çok sonra, 1968'de İsveç Merkez Bankası tarafından Nobel'in anısına oluşturuldu ve ilk kez 1969'da verildi. Dolayısıyla günlük konuşmada “6 Nobel Ödülü kategorisi” denilse de tarihsel açıdan Alfred Nobel'in vasiyetindeki Nobel ödülleri beş taneydi. Nobel Ödülleri+1
2025 sonuna kadarki dağılım da şöyle:
Kategori Verilen ödül sayısı Ödüllendirilen kişi/kuruluş sayısı
Fizik 119 230
Kimya 117 200
Fizyoloji veya Tıp 116 232
Edebiyat 118 122
Barış 106 143
Ekonomi Bilimleri 57 99
Toplam 633 1.026
Bu tabloya bakınca benim dikkatimi çeken şey, kategorilerin sayısal olarak birbirine oldukça yakın olması. Ekonomi daha geç başladığı için doğal olarak geride kalıyor. Buna karşılık fizik, kimya ve tıp gibi alanlarda bir ödülün birden fazla kişiye verilmesi çok daha yaygın. Nobel Ödülleri
Her Yıl Altı Tane Nobel Ödülü Veriliyor mu?
Burada da sık yapılan bir yanlış anlaşılma var.
“Her yıl 6 Nobel veriliyor, o halde 1901'den 2025'e kadar yaklaşık 750 ödül olması gerekmez mi?” diye düşünülebilir. Fakat Nobel tarihi kesintisiz ilerlemedi.
Savaşlar ve çeşitli olağanüstü koşullar nedeniyle bazı yıllarda ödüller verilmedi veya bazı kategorilerde ödül verilmemesi kararlaştırıldı. Dolayısıyla 125 yıllık takvim ile 633 ödül arasında basit bir “yıl × kategori” hesabı yapmak mümkün değil.
Üstelik bir ödülün bir kişiye verilmesi şart değil. Nobel kurallarına göre bir ödül iki veya üç kişi arasında paylaşılabiliyor. Hatta aynı ödülün üç kişi arasında bölünmesi bilimsel araştırmalarda oldukça önemli bir özellik taşıyor; çünkü modern bilim çoğu zaman tek bir dahinin laboratuvarda tek başına yaptığı çalışmadan ziyade ekiplerin ve birbirini tamamlayan araştırmaların sonucu. Nobel Foundation da bir ödülün en fazla üç kişi arasında paylaşılabileceğini belirtiyor. Nobel Ödülleri
Bu açıdan “Nobel kazanan kişi sayısı” ile “verilen Nobel sayısı” birbirinden tamamen farklı iki istatistik.
Alfred Nobel Neden Böyle Bir Ödül Bıraktı?
Hikâyenin en ilginç taraflarından biri Alfred Nobel'in kendisi.
Nobel yalnızca dinamitiyle tanınan bir mucit değildi. Kimyager, mühendis, girişimci ve iş insanıydı; aynı zamanda edebiyatla ilgileniyor, şiir ve tiyatro eserleri yazıyor ve barış konusunda da düşünüyordu. Resmî Nobel kaynaklarına göre yaşamı boyunca 355 patent aldı. Nobel Ödülleri
27 Kasım 1895'te Paris'te imzaladığı vasiyetinde servetinin büyük bölümünü bir fona bırakılmasını ve bu fonun gelirinin insanlığa en büyük faydayı sağlayan çalışmaları ödüllendirmede kullanılmasını istedi.
İlk Nobel Ödülleri ise Nobel'in ölümünden sonra, 10 Aralık 1901'de verildi. Vasiyetin uygulanabilmesi yaklaşık dört yıl sürdü. Nobel Ödülleri
Burada bana göre Nobel fikrinin en dikkat çekici yönü ortaya çıkıyor: Nobel yalnızca “en zengin”, “en başarılı” veya “en güçlü” kişileri ödüllendiren bir sistem kurmak istemedi. Bilim, sanat ve barış gibi birbirinden çok farklı alanları aynı çatı altında topladı.
Bu, 19. yüzyılın sonu açısından oldukça ilginç bir dünya görüşü.
Dinamitten Nobel Ödülü'ne: Miras Meselesi
Alfred Nobel'in mirası üzerine konuşurken sürekli tekrarlanan bazı popüler hikâyeler var. Bunlardan biri, Nobel'in ölümünden önce kendisi hakkında çıkan bir ölüm ilanından etkilenerek ödülü kurduğu iddiasıdır.
Bu anlatının bazı popüler versiyonları oldukça dramatik olsa da Nobel'in gerçek vasiyeti ve yazışmaları çok daha sağlam tarihsel kaynaklar. Resmî Nobel arşivleri, onun bilim, edebiyat ve barışla uzun süredir ilgilendiğini gösteriyor. Ayrıca barış aktivisti ve yazar Bertha von Suttner ile yazışmaları, Nobel'in barış konusuna ilgisinin ölümünden hemen önce ortaya çıkmış bir düşünce olmadığını gösteriyor. Nobel Ödülleri+1
Bence buradaki önemli nokta şu: Nobel Ödülü'nü yalnızca “dinamiti icat eden adamın pişmanlık ödülü” şeklinde okumak, Nobel'in çok daha geniş entelektüel dünyasını kaçırmamıza neden oluyor.
633 Ödül Bize Bilimin Nasıl Değiştiğini Gösteriyor
Nobel'in 1901'deki dünyasıyla 2025'teki dünya arasında inanılmaz bir mesafe var.
1901'de atomun yapısı hakkındaki bilgilerimiz bugünkü seviyede değildi. Genetik biliminin bugünkü anlamıyla kurulmasına daha çok zaman vardı. Bilgisayarlar, internet, yapay zekâ, modern biyoteknoloji ve uzay teknolojileri henüz hayal düzeyindeydi.
Bugün ise Nobel ödülleri kuantum fiziğinden moleküler biyolojiye, bağışıklık sisteminden ekonomik büyüme teorilerine kadar son derece uzmanlaşmış alanları kapsıyor.
2025 Nobel Ödülleri bile bu dönüşümü güzel biçimde gösteriyor. Fizik ödülü makroskopik kuantum mekanik tünelleme ve elektrik devrelerinde enerji kuantizasyonu üzerine çalışmalara verilirken, kimya ödülü metal-organik kafeslere; tıp ödülü ise periferik bağışıklık toleransı konusundaki keşiflere verildi. Ekonomi Bilimleri Ödülü de inovasyon kaynaklı ekonomik büyümenin açıklanmasına odaklandı. Nobel Ödülleri
Bu bana şunu düşündürüyor: Nobel Ödülü yalnızca geçmişte yapılmış keşifleri kutlamıyor. Aynı zamanda geleceğin hangi bilgi alanlarına doğru ilerlediğini de görünür hale getiriyor.
Kadınlar ve Nobel Ödülü: Sayılar Bize Ne Anlatıyor?
Nobel tarihinin en çok tartışılan konularından biri de kadınların ödüllerdeki temsili.
1901-2025 arasında Nobel Ödülü ve Ekonomi Bilimleri Ödülü kadınlara toplam 68 kez verildi. Ancak bu sayı 68 farklı kadın anlamına gelmiyor; çünkü Marie Curie iki kez ödül aldı. Böylece toplam 67 farklı kadın Nobel sahibi olmuş durumda. Nobel Ödülleri
Bu veri tarihsel olarak önemli.
Ancak kadınların Nobel sayısının düşük olmasını “kadınlar bilimde daha az başarılıydı” şeklinde yorumlamak oldukça yüzeysel olur. Akademik kurumlara erişim, üniversite eğitimi, araştırma fonları, laboratuvarlara kabul, mesleki ağlar ve bilimsel yayın kültürü tarih boyunca erkekler lehine ciddi farklılıklar göstermişti.
Nobel Ödülü deyince çoğumuzun aklına hemen bilim insanları, yazarlar, barış aktivistleri ve Stockholm'deki o meşhur tören geliyor. Fakat geçenlerde “Dünyada bugüne kadar kaç tane Nobel Ödülü verildi?” sorusunu biraz daha ciddi düşününce, aslında cevabın ilk bakışta göründüğünden daha karmaşık olduğunu fark ettim. Çünkü burada “kaç Nobel Ödülü var?” derken ödül kategorilerini mi, bugüne kadar verilen ödül sayılarını mı, yoksa ödülü alan insan ve kuruluşların toplamını mı kastediyoruz?
2025 ödüllerinin de tamamlanmasıyla birlikte resmi Nobel kayıtlarına göre 1901-2025 arasında Nobel Ödülleri ile Alfred Nobel'in anısına verilen Ekonomi Bilimleri Ödülü toplam 633 kez verildi. Bu ödüller toplam 1.026 kişi ve kuruluşu ödüllendirdi. Ancak tekrar ödül alanlar nedeniyle benzersiz kişi sayısı 990, kuruluş sayısı ise 28 olarak hesaplanıyor. Nobel Ödülleri+1
Yani kısa cevap: 2025 sonu itibarıyla toplam 633 Nobel ödülü verildi.
Ama bence asıl ilginç olan sayıdan çok, bu 633 ödülün bize son 125 yılın bilim, kültür, siyaset ve insanlık anlayışı hakkında ne söylediği.
Nobel Ödülü Aslında Kaç Kategoriden Oluşuyor?
Bugün Nobel denildiğinde karşımıza 6 kategori çıkıyor:
- Fizik
- Kimya
- Fizyoloji veya Tıp
- Edebiyat
- Barış
- Ekonomi Bilimleri
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var. İlk beş kategori Alfred Nobel'in kendi vasiyetinde bulunuyordu. Ekonomi Bilimleri Ödülü ise Nobel'in 1896'daki ölümünden çok sonra, 1968'de İsveç Merkez Bankası tarafından Nobel'in anısına oluşturuldu ve ilk kez 1969'da verildi. Dolayısıyla günlük konuşmada “6 Nobel Ödülü kategorisi” denilse de tarihsel açıdan Alfred Nobel'in vasiyetindeki Nobel ödülleri beş taneydi. Nobel Ödülleri+1
2025 sonuna kadarki dağılım da şöyle:
Kategori Verilen ödül sayısı Ödüllendirilen kişi/kuruluş sayısı
Fizik 119 230
Kimya 117 200
Fizyoloji veya Tıp 116 232
Edebiyat 118 122
Barış 106 143
Ekonomi Bilimleri 57 99
Toplam 633 1.026
Bu tabloya bakınca benim dikkatimi çeken şey, kategorilerin sayısal olarak birbirine oldukça yakın olması. Ekonomi daha geç başladığı için doğal olarak geride kalıyor. Buna karşılık fizik, kimya ve tıp gibi alanlarda bir ödülün birden fazla kişiye verilmesi çok daha yaygın. Nobel Ödülleri
Her Yıl Altı Tane Nobel Ödülü Veriliyor mu?
Burada da sık yapılan bir yanlış anlaşılma var.
“Her yıl 6 Nobel veriliyor, o halde 1901'den 2025'e kadar yaklaşık 750 ödül olması gerekmez mi?” diye düşünülebilir. Fakat Nobel tarihi kesintisiz ilerlemedi.
Savaşlar ve çeşitli olağanüstü koşullar nedeniyle bazı yıllarda ödüller verilmedi veya bazı kategorilerde ödül verilmemesi kararlaştırıldı. Dolayısıyla 125 yıllık takvim ile 633 ödül arasında basit bir “yıl × kategori” hesabı yapmak mümkün değil.
Üstelik bir ödülün bir kişiye verilmesi şart değil. Nobel kurallarına göre bir ödül iki veya üç kişi arasında paylaşılabiliyor. Hatta aynı ödülün üç kişi arasında bölünmesi bilimsel araştırmalarda oldukça önemli bir özellik taşıyor; çünkü modern bilim çoğu zaman tek bir dahinin laboratuvarda tek başına yaptığı çalışmadan ziyade ekiplerin ve birbirini tamamlayan araştırmaların sonucu. Nobel Foundation da bir ödülün en fazla üç kişi arasında paylaşılabileceğini belirtiyor. Nobel Ödülleri
Bu açıdan “Nobel kazanan kişi sayısı” ile “verilen Nobel sayısı” birbirinden tamamen farklı iki istatistik.
Alfred Nobel Neden Böyle Bir Ödül Bıraktı?
Hikâyenin en ilginç taraflarından biri Alfred Nobel'in kendisi.
Nobel yalnızca dinamitiyle tanınan bir mucit değildi. Kimyager, mühendis, girişimci ve iş insanıydı; aynı zamanda edebiyatla ilgileniyor, şiir ve tiyatro eserleri yazıyor ve barış konusunda da düşünüyordu. Resmî Nobel kaynaklarına göre yaşamı boyunca 355 patent aldı. Nobel Ödülleri
27 Kasım 1895'te Paris'te imzaladığı vasiyetinde servetinin büyük bölümünü bir fona bırakılmasını ve bu fonun gelirinin insanlığa en büyük faydayı sağlayan çalışmaları ödüllendirmede kullanılmasını istedi.
İlk Nobel Ödülleri ise Nobel'in ölümünden sonra, 10 Aralık 1901'de verildi. Vasiyetin uygulanabilmesi yaklaşık dört yıl sürdü. Nobel Ödülleri
Burada bana göre Nobel fikrinin en dikkat çekici yönü ortaya çıkıyor: Nobel yalnızca “en zengin”, “en başarılı” veya “en güçlü” kişileri ödüllendiren bir sistem kurmak istemedi. Bilim, sanat ve barış gibi birbirinden çok farklı alanları aynı çatı altında topladı.
Bu, 19. yüzyılın sonu açısından oldukça ilginç bir dünya görüşü.
Dinamitten Nobel Ödülü'ne: Miras Meselesi
Alfred Nobel'in mirası üzerine konuşurken sürekli tekrarlanan bazı popüler hikâyeler var. Bunlardan biri, Nobel'in ölümünden önce kendisi hakkında çıkan bir ölüm ilanından etkilenerek ödülü kurduğu iddiasıdır.
Bu anlatının bazı popüler versiyonları oldukça dramatik olsa da Nobel'in gerçek vasiyeti ve yazışmaları çok daha sağlam tarihsel kaynaklar. Resmî Nobel arşivleri, onun bilim, edebiyat ve barışla uzun süredir ilgilendiğini gösteriyor. Ayrıca barış aktivisti ve yazar Bertha von Suttner ile yazışmaları, Nobel'in barış konusuna ilgisinin ölümünden hemen önce ortaya çıkmış bir düşünce olmadığını gösteriyor. Nobel Ödülleri+1
Bence buradaki önemli nokta şu: Nobel Ödülü'nü yalnızca “dinamiti icat eden adamın pişmanlık ödülü” şeklinde okumak, Nobel'in çok daha geniş entelektüel dünyasını kaçırmamıza neden oluyor.
633 Ödül Bize Bilimin Nasıl Değiştiğini Gösteriyor
Nobel'in 1901'deki dünyasıyla 2025'teki dünya arasında inanılmaz bir mesafe var.
1901'de atomun yapısı hakkındaki bilgilerimiz bugünkü seviyede değildi. Genetik biliminin bugünkü anlamıyla kurulmasına daha çok zaman vardı. Bilgisayarlar, internet, yapay zekâ, modern biyoteknoloji ve uzay teknolojileri henüz hayal düzeyindeydi.
Bugün ise Nobel ödülleri kuantum fiziğinden moleküler biyolojiye, bağışıklık sisteminden ekonomik büyüme teorilerine kadar son derece uzmanlaşmış alanları kapsıyor.
2025 Nobel Ödülleri bile bu dönüşümü güzel biçimde gösteriyor. Fizik ödülü makroskopik kuantum mekanik tünelleme ve elektrik devrelerinde enerji kuantizasyonu üzerine çalışmalara verilirken, kimya ödülü metal-organik kafeslere; tıp ödülü ise periferik bağışıklık toleransı konusundaki keşiflere verildi. Ekonomi Bilimleri Ödülü de inovasyon kaynaklı ekonomik büyümenin açıklanmasına odaklandı. Nobel Ödülleri
Bu bana şunu düşündürüyor: Nobel Ödülü yalnızca geçmişte yapılmış keşifleri kutlamıyor. Aynı zamanda geleceğin hangi bilgi alanlarına doğru ilerlediğini de görünür hale getiriyor.
Kadınlar ve Nobel Ödülü: Sayılar Bize Ne Anlatıyor?
Nobel tarihinin en çok tartışılan konularından biri de kadınların ödüllerdeki temsili.
1901-2025 arasında Nobel Ödülü ve Ekonomi Bilimleri Ödülü kadınlara toplam 68 kez verildi. Ancak bu sayı 68 farklı kadın anlamına gelmiyor; çünkü Marie Curie iki kez ödül aldı. Böylece toplam 67 farklı kadın Nobel sahibi olmuş durumda. Nobel Ödülleri
Bu veri tarihsel olarak önemli.
Ancak kadınların Nobel sayısının düşük olmasını “kadınlar bilimde daha az başarılıydı” şeklinde yorumlamak oldukça yüzeysel olur. Akademik kurumlara erişim, üniversite eğitimi, araştırma fonları, laboratuvarlara kabul, mesleki ağlar ve bilimsel yayın kültürü tarih boyunca erkekler lehine ciddi farklılıklar göstermişti.